fetva

A LEJOHET TË VEPROHET DIÇKA QË NUK PËRPUTHET ME KATËR MEDHHEBET?

Kjo është një pyetje që ma kanë shtruar disa lexues para më tepër se tridhjetë vitesh, përkitazi me disa studime nga lëmi i jurispudencës islame (fik’hut) që publikohen në revistën “Nuru-l-Islam1, të cilat autori i titulloi: “Dispozitat e çuditshme”.

PYETJA: A lejohet të veprohet sipas këtyre dispozitave të çuditshme edhe nëse janë në kundërshtim me medhhebin (shkollën juridike) të cilën e ka zgjedhur lexuesi dhe e pason imamin e medhhebit përkatës, duke e ditur se disa prej këtyre dispozitave janë në kundërshtim me të katër medhhebet e njohura? Andaj, si mund të pranohet të veprohet sipas tyre me gjakftohtësi? A i ka hije një reviste të përgjithshme popullore që të publikojë këso dispozita të çuditshme e të shkaktojë debate dhe kacafytje në mes lexuesve të saj, kur ajo në anën tjetër thërret në unitet, vëllazëri dhe harmoni?

PËRGJIGJJA: Për t’ju përgjigjur si duhet dhe drejtë kësaj pyetjeje çdo lexues, të cilit i intereson feja dhe gjurmon për të vërtetën e pastër, duhet t’i ketë parasysh faktet vijuese:

Imamët e shumtë muxhtehidë (ekspertë):
E para: Drejtimet e të drejtës islame (fik’hut) nuk janë vetëm katër, siç mendojnë disa të pa thirrur, e, po ashtu, dijetarë nuk janë vetëm Maliku, Ebu Hanife, Shafiu dhe Ahmedi, por bashkëkohanikë të këtyre dijetarëve të përmendur kanë qenë shumë dijetarë tjerë të cilët kanë qenë në të njëjtin rang me këta në shkencë dhe ixhtihad, në mos edhe më të ditur dhe më ekspertë.
Lejth ibn Sa’di ishte bashkëkohanik i Malikut. Për të imam Shafiu thotë: “Lejthi ka qenë jurist më i madh se Maliku sikur mos e lenin pas dore nxënësit e tij.”
Në Irak ka qenë Sufjan Eth-Theuri, i cili si jurist nuk është nën gradën e Ebu Hanifes. Imam Gazaliu këtë e konsideron imamin e pestë në fik’h (të drejtën islame), e mos të flasim për peshën e tij shkencore në shkencën e hadithit, ashtu që e mori epitetin “Emiru-l-mu’minin fi-l-hadith” (Udhëheqës i muslimanëve në hadith).
Euzaiju ishte dijetari më i madh dhe pa rival i Shamit, dhe sipas medhhebit të tij atje u veprua mbi dyqind vjet.
Po ashtu, prej familjes së Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] kanë qenë imam Zejd ibn Aliu, vëllai i tij, imam Ebu Xhafer Muhamed ibn Ali el-Bakir, djali i tij, imam Xhafer Es-Sadik. Çdo njëri prej tyre ka qenë muxhtehid mutlak (muxhtehid i përgjithshëm), i pranuar te gjithë Ehli Sunneti.
Po ashtu, pas tyre edhe Taberiu ka qenë muxhtehid i përgjithshëm. Ka qenë imam në fik’h (drejtësinë islame), e po ashtu ka qenë imam edhe në shkencën e tefsirit (komentimit të Kur’anit), hadithit dhe historisë. Drejtimi i tij një kohë ka patur ithtarë, e pastaj ata janë shkrirë.
Para këtyre katër imamëve kanë qenë imamët dhe mësuesit e tyre. Bile mësuesit e tyre dhe mësuesit e mësuesve të tyre i përmendin me theks të veçantë si dijetarë të mëdhenj dhe kandila udhëzimi. Cili studiues nuk i njeh për shembull: Seid ibn Musejjibin, shtatë juristët e Medines, Tavusin, Ataun, Seid ibn Xhubejrin, Ikrimen, El-Hasenin, Ibn Sirinin, Shabijun, El-Esvedijun, Alkamen, Ibrahimin, Mesrukun, Mekhulin, Zuhrijun, si dhe shumë e shumë juristë tjerë të brezit të tabi’inëve (pasardhësve të shokëve të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem]) të cilët diplomuan në shkollën e sahabeve (shokëve të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem]), Zoti qoftë i kënaqur me ta. Dijetarët të cilët kanë ardhur pas kësaj gjenerate kanë qenë të nevojshëm për ta, e po ashtu para kësaj gjenerate që e zumë në gojë kanë qenë juristët e gjeneratës së sahabeve të cilët kanë diplomuar në shkollën pejgamberike, të cilët ishin dëshmitarë të shkaqeve të zbritjes së Kur’anit dhe thënies së haditheve, të cilët kanë patur kuptim më të çiltër të fesë, dhe të cilët kanë qenë më të ditur rreth qëllimeve të Kur’anit dhe më të udhëzuar në termet gjuhësore dhe domethëniet e tyre. Kush nuk e din fik’hun e Ebu Bekrit, Omerit, Aliut, Othmanit, Ibn Mes’udit, Ibn Abbasit, Ibn Omerit, Ubej ibn Ka’bit, Zejd ibn Thabitit, Muadh ibn Xhebelit, Aishes, si dhe figurave tjera të sahabeve?

Katër imamët nuk janë paraqitur të pagabueshëm:
E dyta: Katër imamët, sikundër edhe muxhtehidët tjerë, nuk kanë thënë për vete se janë të pagabueshëm, e as që për ata këtë e ka menduar ndonjë dijetar. Ajo që meriton të thuhet për ta është se kanë qenë muxhtehid, kanë gjurmuar pas të saktës në suaza të potencialit të tyre njerëzor, nëse ia kanë qëlluar kanë patur dy shpërblime, e nëse nuk ia kanë qëlluar kanë patur një shpërblim. Mu për këtë shkak shpeshherë edhe janë tërhequr prej mendimeve të tyre dhe kanë përkrahur mendime tjera në bazë të asaj që kanë nxjerrë prej argumenteve që i kanë hasur. Mu kjo është fshehtësia e transmetimit të më shumë varianteve prej një dijetari rreth një çështjeje. Dihet se Shafiu ka patur dy medhhebe: medhhebin e vjetër në Irak dhe atë të riun në Egjipt. Gati nuk ka çështje me rëndësi në fik’h pa mos patur Maliku dhe Ahmedi në të më tepër se një mendim të transmetuar. Ebu Hanifja disa ditë para vdekjes u tërhoq nga disa mendime të tij.
Para këtyre, Omeri [radijall-llahu anhu] në një vit jepte një përgjigje, kurse vitin e ardhshëm jepte përgjigje tjetër. Kur e pyetnin për shkakun e kësaj, thoshte: “Ajo ka qenë sipas asaj që kemi konstatuar atëherë, kurse kjo sipas asaj që konstatojmë tash!”
Nxënësit e Ebu Hanifes nuk janë pajtuar me të në qindra çështje, varësisht prej argumenteve që kanë pasur para veti, transmetimeve që u kanë arritur apo interesave dhe nevojave të njerëzve që i kanë hasur pas imamit (mësuesit) të tyre. Për këtë disa dijetarë të medhhebit hanefij shpesh thonë në çështjet diskutabile: “Kjo është nga ndryshimi i kohës dhe rredhanave, e jo fakteve dhe argumenteve.”2
Kur u takua nxënësi më i madh dhe më i shquar i Ebu Hanifes, Ebu Jusufi me imamin e Medines, Malik ibn Enesin, e pyeti atë për sasinë e sa’it (njësi matëse sh.p), vakëfet dhe zekatin e perimeve, kurse imam Maliku i tregoi se çka flet sunneti në këtë drejtim, e ai tha: “E pranoj mendimin tënd, o Ebu Abdullah (ka për qëllim imam Malikun), sikur ta kish parë mësuesi im (Ebu Hanifja) atë që e pashë unë, edhe ai do ta lente mendimin e vet sikur unë.” Ky pra është objektivizmi i cili është fryt i diturisë së vërtetë dhe ixhtihadit të qëlluar. Çdo gjë që përmendet prej dijetarëve të mëdhenj (imamëve) e konfirmon këtë të vërtetë të qartë.
Ebu Hanifja ka thënë: “Ky është mendimi im dhe kjo është më e arsyeshmja që e kam parë, e kush jep një mendim më të mirë se i yni, ne e pranojmë.”
Imam Maliku ka thënë: “Unë jam njeri, ia qëlloj dhe gaboj, andaj peshone mendimin tim në Kur’an dhe Sunnet.”
Imam Shafiu ka thënë: “Nëse një hadith i vërtetë nuk e përkrah mendimin tim, mendimin tim hudhne pas shpine; e kur ta shohësh argumentin transparent në një çështje, ai është mendimi im.” Prej thënieve të tij fascinante, që përmenden në këtë kontekst, është: “Mendimi im është i drejtë, por ka mundësi të jetë edhe gabim; dhe, mendimi i tjetrit është gabim, por ka mundësi të jetë edhe i drejtë.”

Nuk ka argument për domosdoshmërinë e imitimit të një medhhebi të caktuar:
E treta: Ndjekja e njërit prej këtyre medhhebeve dhe imitimi i prijësve të tyre në çdo gjë që thonë nuk është as farz e as sunnet. Andaj, fjala e disa autorëve: “Imitimi i një dijetari të caktuar është vaxhib (i domosdoshëm)”, është fjalë e papranueshme.
a. Kur’ani, Sunneti dhe Ixhmaja (konsenzusi i dijetarëve islam) kanë konfirmuar se All-llahu i Madhërishëm robërve të Vet ua ka obliguar t’i jenë të dëgjueshëm Atij dhe Pejgamberit të Tij, por këtij Ummeti nuk ia ka obliguar t’i jenë të dëgjueshëm ndonjë njeriu të caktuar në çdo urdhër dhe ndalesë, me përjashtim të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem]. Po ashtu, të gjithë janë unik se asnjë njeri, me përjashtim të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] nuk është i pagabueshëm në urdhrat dhe ndalesat e veta. Për këtë, transmetohet prej Ibn Abbasit, Ataut, Muxhahidit dhe Malik ibn Enesit se kanë thënë: “Çdo njeri, me përjashtim të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem], ka mendime që i pranohen dhe mendime që i refuzohen. Prandaj, ndjekja e qenies së gabueshme në çdo gjë që e thotë është devijim i qartë, sepse me këtë çdo imam (dijetar) në mesin e ithtarëve të vet bëhet sikur Pejgamberi në mesin e popullit, ndërkaq kjo është ndryshim i fesë dhe i përgjason asaj për të cilën i ka qortuar All-llahu i Madhërishëm të krishterët në ajetin: “Ata i konsideruan ‘ahbarët’ (priftër jehudi) të tyre, ‘ruhbanët’ (murgjit krishterë) të tyre dhe Mesihun (Isain) birin e Merjemes, për zota pos All-llahut…” (Et-Teube: 31) E kjo për shkak se i dëgjonin ata në ato që ua lejonin dhe që ua ndalonin, siç përmendet ky transmetim prej Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem]. 
b. Po ashtu, edhe vetë dijetarët kanë ndaluar të imitohen dhe asnjëherë nuk kanë menduar se ata do t’ua trasojnë njerëzve një rrugë (fe) e cila domosdo duhet të ndiqet, por, përkundrazi, na kanë tërhequr vërejtjen që mos t’i marrim mendimet e tyre pa argument. Imam Shafiu thotë: “Shembulli i atij i cili kërkon dituri pa argument është si shembulli i atij që bart dru natën. E ven në shpinë vandakun me dru, por në të ka gjarpër i cili e kafshon pa e hetuar.”
Muzeniju, në fillim të veprës së tij të versionit të shkurtuar, thotë: “Ky është një rrumbullaksim i diturisë së Shafiut dhe domethënies së mendimeve të tij. Këtë e bëra me qëllim që t’ia ofroj atij që dëshiron ta njohë fenë e vet dhe të jetë më i sigurtë, duke pasur parasysh se Imam Shafiu ka ndaluar të imitohet si ai, po ashtu edhe tjerët.”
Imam Ahmedi thotë: “Mos më imito mua, as mos e imito Malikun, Theurijun e Euzaijun, por bazohu atje ku janë bazuar edhe ata.” Po ashtu thotë: “Prej diturisë së cektë të njeriut është që në fe t’i imitojë të tjerët.”

Ebu Jusufi thotë: “Askujt nuk i lejohet ta thotë mendimin tonë pa mos e ditur prej ku e kemi thënë.”3
c. Imitimi dhe fanatizmi medhhebor është risi (bidat) në këtë Ummet, i cili është në kundërshtim me metodologjinë e selefit (të parëve) dhe tre shekujt e parë. Autori i librit “Tekvimu-l-edil-le” thotë:4 “Njerëzit e gjeneratave të para: sahabet, pasardhësit e tyre dhe të devotshmit, botëkuptimet e veta i ndërtonin mbi argumente. Ata bazoheshin në Kur’an, pastaj në Sunnet, pastaj në mendimet e atyre që erdhën pas Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem], por që i vërtetonte argumenti. Kështu, ndodhte që personi në një çështje ta merr mendimin e Omerit, pastaj atë e refuzon me mendimin e Aliut në një çështje tjetër, dhe me këtë shihet se drejtimi në sheriat nuk ka qenë as i Omerit e as i Aliut, por ata thirreshin në Pejgamberin e All-llahut. Ata ishin gjeneratat të cilat i lavdëroi Pejgamberi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem], ata e shikonin argumentin, e jo dijetarët dhe veten. Por, kur perendoi devotshmëria nga pjesa dërrmuese në shekullin e katërt dhe u treguan përtac në kërkimin e argumenteve, argument i bënë dijetarët e tyre dhe ata i ndoqën. Kështu, disa u bënë hanefit, disa malikit, e disa tjerë shafiit; argumentin e konfirmonin me njerëzit dhe e mbështetin të saktën nëse ka lindur nga medhhebi i caktuar.”
Dijetari i shquar Izuddin ibn Abdusselam thotë: “Njerëzit vazhdimisht kanë pyetur se cilët dijetarë kanë qenë unik, pa mos u kufizuar në medhhebe dhe pa mos e refuzuar ndonjë prej pyetësve, derisa u paraqitën këto medhhebe dhe imituesit e tyre fanatik. Kështu ata filluan t’i pasojnë imamët e tyre edhe përskaj largësisë së medhhebit të tij nga argumentet, duke e imituar në mendimet e tij sikur me qenë pejgamber i dërguar, ndërsa kjo është devijim nga e vërteta, largim nga realja, të cilën nuk e pranon asnjë njeri i mençur.”
Pra, muslimani i cili nuk mund t’i nxjerr dispozitat nga argumentet e tyre e ka obligim t’i pyesë dijetarët kompetent, e nuk lypet prej tij që të kapet për një medhheb të caktuar, sepse obligim është vetëm ajo që e ka obliguar All-llahu dhe Pejgamberi i Tij, ndërkaq këta nuk ia kanë obliguar askujt të jetë hanefit, shafiit apo diçka tjetër. Komentatori i librit “Muslemu eth-thubut” thotë: “Obligueshmëria e kësaj nënkupton miratimin e një sheriati të ri.”5

Mospajtimi me një imam nuk është mohim i diturisë së tij:
E katërta: Mospajtimi me të katër imamët, apo me disa prej tyre, nuk nënkupton mohimin e gradës së tyre shkencore, as nënçmim i tyre, as mohim i diturive të tyre, validitetin e përpjekjeve të tyre shkencore dhe sinqeritetin e tyre në gjurmimin pas të vërtetës, e kush e kujton këtë, ai nuk e njeh realitetin e këtij Ummeti dhe historinë e tij.
Dashuria, respekti dhe mirënjohja ndaj këtyre figurave të shquara është prej përcaktimeve thelbësore të fesë Islame. Shejhu-l-Islam Ibn Tejmijje në hyrjen e librit të tij “Ref’u-l-melam an eimmeti-l-a’lam” thotë: “Muslimanët, pas lojalitetit ndaj All-llahut dhe Pejgamberit të Tij, e kanë obligim të jenë lojal edhe ndaj besimtarëve, sikundër që e thekson këtë Kur’ani, e në veçanti ndaj dijetarëve të cilët janë trashëgimtar të pejgamberëve dhe të cilëve All-llahu ua dha funksionin e yjeve me të cilët orientohen njerëzit natën në tokë dhe detë. Muslimanët janë unik në rrugën dhe transmetimin e tyre… Ata janë trashëgimtarët e Pejgamberit në popull, ringjallës të asaj që ka vdekur prej sunnetit, me ata ekzistoj Kur’ani dhe ata me Kur’anin ekzistuan, dhe me ata u shpreh Kur’ani dhe ata me Kur’anin u shprehën…”
Ibn Kasimi thotë: “I kam dëgjuar Malikun dhe Lejthin të cilët për polemikat e shokëve të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] thonin: Nuk është ashtu siç mendojnë njerëzit, se në to ka tolerancë.6 Nuk është ashtu, por disa prej tyre janë të sakta e disa tjera jo. Po ashtu, në lidhje me mospajtimet e sahabeve në mendime Maliku thotë: Dikush ia ka qëlluar e dikush jo, por t’i duhet vetë të gjurmosh.”7
Nëse sahabet ia kanë qëlluar dhe kanë gabuar (në mendime) sipas Malikut dhe Lejthit, atëherë çka mendon për të tjerët?!
Për t’ju përgjigjur si duhet dhe drejtë kësaj pyetjeje çdo lexues, të cilit i intereson feja dhe gjurmon për të vërtetën e pastër, duhet t’i ketë parasysh faktet vijuese:

Ibën Hazmi e ndalon rreptësisht imitimin: 
E pesta: Ne i zgjodhëm shprehjet më të buta për sa i përket imitimit, dhe thamë se ai nuk është vaxhib (obligativ) e as sunnet. Mirëpo, përgjegjësia shkencore na dikton që ta njoftojmë lexuesin musliman me atë që tha njëri prej juristëve eminent islam, Ibën Hazmi, i cili thotë: “Imitimi është haram (rreptësisht i ndaluar), dhe askujt nuk i është e lejuar ta merr mendimin e dikujt, me përjashtim të fjalëve të Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem], pa argument”:
a. Duke u bazuar në ajetin: “Përvetësoni atë që ju është zbritur nga Zoti juaj, e mos zini miq (përkrahës) pos Tij.” (El-A’raf: 3) Po ashtu ajetin: “E kur u thuhet atyre (idhujtarëve): ‘Pranoni  atë që All-llahu e shpalli!’ Ata thonë: ‘Jo, ne ndjekim atë rrugë në të cilën i gjetëm prindërit tanë!“ (El-Bekare: 170) Ata që nuk i imitojnë tjerët i lavdëroi në ajetin: “… e ti përgëzoj pra robërit e Mi! Të cilët i dëgjojnë fjalët dhe pasojnë atë më të mirën prej tyre. Të tillët janë ata që All-llahu i udhëzoi në rrugën e drejtë dhe të tillët janë ata të mençurit.” (Ez-Zumer: 17-18)
b. Po ashtu edhe në ajetin kur’anor: “… Nëse nuk pajtoheni për ndonjë çështje, atëherë parashtrone atë te All-llahu (te libri i Tij) dhe tek i dërguari, po qe se i besoni All-llahut dhe Ditës së Fundit.” (En-Nisa: 59) Pra, All-llahu i Madhërishëm nuk e lejoi shtrimin e çështjeve për të cilat kemi mospajtime te dikush tjetër veç Kur’anit dhe Sunnetit, e, po ashtu, e ndaloi edhe mbështetjen në fjalët e njeriut gjatë mospajtimeve për ndodnjë çështje, sepse ajo nuk është Kur’an dhe Sunnet.
c. Gjithë sahabet, prej të parit e deri tek i fundit, po ashtu edhe gjithë tabi’inët (pasardhësit e sahabeve), prej të parit e deri tek i fundit, janë unanim në ndalimin e bazimit në të gjitha mendimet e ndonjë njeriu, qoftë se ka jetuar në kohën e tyre apo para tyre. Andaj, le ta dijë ai person i cili i ka marrur të gjitha mendimet e Ebu Hanifes, të Malikut, të Shafiut apo të Ahmedit, Zoti qoftë i kënaqur me ta, se ai e ka kundërshtuar konsenzusin e mbarë Ummetit, prej të parit e deri tek i fundit, pa mos patur asnjë dyshim në këtë kundërshtim, e po ashtu ai nuk mund të gjejë bashkëmendimtar që i ka parapri në të tre shekujt e lavdëruar; ai, pra, nuk e ka ndjekur rrugën e besimtarëve. Zoti na ruajt prej kësaj grade.
ç. Po ashtu, të gjithë juristët e përmendur kanë ndalur që të imitohen nga të tjerët, e kush e bënë këtë ai i ka kundërshtuar vetë ata.
d. Po ashtu, ç’është ajo që i bëri këta njerëz më meritor për t’u imituar, se sa Omer ibn Hattabi, Ali ibn Ebi Talibi, Ibn Mes’udi, Ibn Abbasi apo Aisheja, nëna e besimtarëve, Zoti qoftë i kënaqur me të gjithë. Nëse kishte qenë i lejuar imitimi, atëherë çdo njëri prej tyre do të ishte më meritor për t’u ndjekur se çdo kush tjetër.8
Më meritor për këto fjalë janë dijetarët të cilët e kanë lexuar Kur’anin, Hadithin, Fikhun, Usulin, dhe e kanë mësuar gjuhën dhe disciplinat e saj, por, krahas gjithë kësaj, ata përsëri nuk e kanë lodhur veten me gjurmime komparative dhe analitike, duke iu dhënë përtacisë dhe duke anuar kah komoditeti. E kur ndonjë prej tyre gjurmon, bën komparacione dhe klasifikime të argumenteve dhe mendimeve, gjë që është tipar i dijetarit të vërtetë, i thonë: “Ndal, kush je ti? Leri njerëzit ashtu si janë mësuar prej vegjëlie”, dhe i vërsulen sikur ai është duke thirrur në diç të mbrapshtë!
Ndërkaq, për sa i përket masës së gjërë, ne nuk pajtohemi me mendimin e Ibn Hazmit se imitimi për ata është i ndaluar, por ndoshta këtë do ta diskutojmë në ndonjë rast tjetër.

Jozakonshmëria e dispozitave është çështje relative:
E gjashta: Jozakonshmëria e një dispozite është çështje relative: ndoshta një dispozitë që duket e pa zakonshme në një shoqëri, është normale dhe shumë e kapshme në një shoqëri tjetër; po ashtu, ndoshta një dispozitë e cila shkakton çudi dhe habi në një periudhë kohore, në një periudhë tjetër bëhet normale dhe e pranueshme, bile ajo që ndryshon prej saj bëhet e çuditshme. Pra, jozakonshmëria nuk është çështje standarde e as konstante, por ajo ndërron me ndërrimin e vendit dhe kohës.
Për këtë do të sjellim disa shembuj:
Ata që janë edukuar në frymën e medhhebit shafiit e shohin të pazakonshme dhe gabim që të falë njeriu xhumanë pa mos i falur dy rekate para saj, ndërkaq ata të medhhebit malikij e shohin të kundërtën.
Ambienti shafiit do ta shihte shumë të pazakonshme mos leximin me zë të “Bismilahir-rahmanir-rahim” me suren Fatiha në namaz, për dallim prej malikijve të cilët nuk e lexojnë aspak dhe hanefijve të cilët nuk e lexojnë me zë.
Po ashtu, ambientin shafiit e habit namazi i muslimanit i cili e prek gruan dhe nuk merr abdest përsëri, e po ashtu edhe namazi i atij që stërpiket me urinat e deveve, lopëve, deleve, pa mos i larë ato, për dallim prej malikijve dhe të tjerëve të cilët janë të mendimit se urina dhe baglat e çdo kafshe që i hahet mishi janë të pastra. Bile pa masë habitet me njeriun i cili falet ndërkaq e ka prekur një qen i djersitur, për dallim prej malikijve të cilët mendojnë se qeni është i pastër.
Në kohën tonë hasim disa dispozita të cilat janë miratuar nga disa dijetarë, e që në fillim janë pranuar me habi, injorim dhe rezervë, por nuk shkoi shumë kohë dhe ato arritën të afrohen në mendjet dhe zemrat e njerëzve. Kështu argumentueshmëria e tyre u sqarua, pikëpamja e tyre u ndriçua, dhe pjesës dërrmuese të Ummetit do t’i bëhet e qartë se dispozitat në fjalë korespondojnë me urtësinë e Sheriatit i cili miratoi çdo gjë që sjell dobi dhe eviton dëmet. Pra, këto dispozita u bënë të pranueshme pasi u refuzuan, dhe u bënë të zakonshme pasi u injoruan.
Të këtij lloji janë ndryshimet e mëdha që janë bërë në dispozitat e familjes, e që quhen e Drejta civile, si për shembull mos zbatimi i shkurorëzimit të pa prerë (të kushtëzuar), me të cilin synohet imponimi i kryerjes apo ndalimit nga ndonjë vepër, e po ashtu trajtimin e shkurorëzimit tre herë me një shqiptim si shkurorëzim i një fish. Po ashtu, ligji i testamentit obligativ të cilin e pranojnë djemtë e babait të vdekur nga ashpërsia e mixhallarëve dhe mospërfillja e gjyshërve. Kjo për njerëzit në fillim ishte e çuditshme, por pastaj u bë shumë normale për ta. E pse jo, kur ajo bazohet në Kur’an?
Termi “jo i zakonshëm” nuk ka domethënie të caktuar. Nëse me këto dispozita konsistohet në ato që janë në kundërshtim me mendimin e shumicës së dijetarëve, për këtë Ibn Hazmi thotë: “Në frymën e metodologjisë së Ebu Hanifes, Shafiut dhe Malikut, miratuam si qëndrime të tyre qindra çështje, çdo njëri prej tyre përkitazi me to artikuloi qëndrime të cilat nuk i kemi dëgjuar nga ndonjë musliman para tyre dhe për këtë shkak u paraqit habi tek ata!”9

Mendimi i qëlluar nuk varet nga popullariteti:
E shtata: Mendimi i qëlluar nuk do të thotë të jetë domosdo edhe i popullarizuar, kurse mendimi i gabuar të jetë domosdo edhe i çuditshëm, sepse mendimi i qëlluar dhe i gabuar te dijetarët e mirëfilltë nuk janë të varur nga popullariteti dhe jo zakonshmëria. Kjo ngase ka shumë dispozita të njohura të cilat bien poshtë kur të debatohen dhe shqyrtohen argumentet e tyre, e, po ashtu, ka edhe shumë dispozita jo të zakonshme të cilat në sajë të argumenteve që i mbështesin qartësohen si dielli në mesditë.
Andaj, për muslimanin i cili përkujdeset që në fé ta zgjedh më të mirën, peshojë e tij për njohjen e të vërtetës duhet të jetë fuqia dhe qartësia e argumentit, e jo popullariteti i mendimit apo numri i madh i atyre që e përkrahin dhe e ndjekin atë.
Sikur të ishte standard i të vërtetës ndjekja e saj nga pjesa dërrmuese dhe besimi i shumicës në të, Islami do të ishte jo valid në mesin e religjioneve të devijuara dhe në besim të gabuara, ithtarët e të cilëve janë qindra milionë. All-llahu i Madhërishëm thotë: “Po ti edhe pse lakmon (për besimin e tyre), shumica e njerëzve nuk do të besojnë.” (Jusuf: 103); “Në qoftë se u bindesh shumicës (mohuese që janë) në tokë, ata do të largojnë ty nga rruga e All-llahut.” (El-En’amë: 116); “… por shumica e njerëzve nuk besojnë.” (Er-Ra’d: 1); “… por shumica e tyre nuk e dinë (se çka do t’i gjente më pas).” (El-En’amë: 37); “… nuk kuptojnë” (El-Huxhurat: 4); “… nuk falënderojnë.” (Junus: 60)
Abdullah ibn Mes’udi nuk u pajtua me shumicën e njerëzve në disa qëndrime dhe mendime, dhe disa nxënës të tij e pyetën: “A nuk e ndjek shumicën?” Ai tha: “Shumicë është kur e qëllon të vërtetën, edhe me qenë i vetmuar!” Ibn Mes’udi na ka tërhequr vërejtjen për kohën kur do të çrregullohen standardet, ashtu që njerëzve do t’u bëhet normale e pavërteta, ndërkaq jo e zakonshme e vërteta, do ta njohin të keqen, kurse do ta injorojnë të mirën. Ç’do të bëni kur do të zhyteni në një kaos në të cilin njerëzit do ta kalojnë jetën, plak e i ri; kjo do të jetë në praktikën e njerëzve dhe do ta trajtojnë sunnet të Pejgamberit, ashtu që kur do të ndryshohet do të thuhet: U ndërrua sunneti, apo kjo është e urrejtur!
Si argument për atë se jo zakonshmëria nuk është gabim mjaftojnë disa ajete nga Kur’ani Fisnik, praktikimi i të cilave është lënë anash bile edhe në kohën e sahabeve, ashtu që dispozitat e tyre u bënë të çuditshme për njerëzit, si për shembull ajeti: “Kur të prezentojnë në pjesëtimin e pasurisë që ka lënë i vdekuri të afërm, bonjak dhe varfnjakë (që nuk janë pjesëtarë në trashëgim), jepnu nga ajo (pasuri e lënë) dhe atyre thuanu fjalë të mira.” (En-Nisa: 8) Disa dijetarë menduan se ky ajet është i deroguar, andaj nuk vepruan sipas tij. Po ashtu ajeti: “O ju të cilët besuat, ata të cilët i keni në pronësinë tuaj (shërbetorët) dhe ata që nuk kanë arritur moshën e pjekurisë, duhet të kërkojnë leje prej jush (për të hyrë te ju) në tri kohë…” (En-Nur: 58) Ibn Abbasi thotë: “Shejtani ua mori mendjen njerëzve në këtë ajet, dhe nuk vepruan sipas tij.”10

Mospajtimet në çështjet sekondare nuk çojnë në përçarje:
E teta: Mospajtimet në mendime në çështjet diskutabile, për të cilat nuk kemi argumente të prera në autenticitet dhe argumentueshmëri, nuk bën të shkaktojnë përçarje apo kacafytje, sepse sahabet nuk janë pajtuar disa herë në disa çështje, mirëpo kjo nuk ka shkaktuar mes tyre përçarje, armiqësi e urrejtje.
Në mesin e sahabeve, tabi’ineve dhe tjerëve që kanë ardhur pas tyre, ka pasur të tillë që e kanë lexuar “besmelen”, kurse disa tjerë nuk e kanë lexuar; disa prej tyre e kanë lexuar me zë, e disa tjerë pa zë; disa prej tyre bënin dua në namazin e sabahut, kurse disa tjerë nuk bënin; disa konsideronin se abdesti prishet me nxjerrjen e gjakut prej koke (hixhame), nëse rrjedh gjaku prej hunde dhe nëse vjellim, kurse disa tjerë mendonin se këto gjëra nuk e prishin abdestin; disa mendonin se abdesti prishet nëse hahet mish, e disa tjerë nuk mendonin si këta; disa mendonin se ngrënia e mishit të deves e prish abdestin, kurse disa tjerë jo… Por, krahas gjithë kësaj, ata faleshin njëri pranë tjetrit, ashtu sikur që falej Ebu Hanifja me nxënësit e vet, Shafiu dhe të tjerët, Zoti qoftë i kënaqur me ta, pas dijetarëve të Medines, qofshin ata të medhhebit Malikij apo tjerë, edhe pse nuk e lexonin “besmelen” as me zë e as pa zë.
Harun Er-Reshidi doli imam pasi që kishte nxjerrur gjak prej pjesës së pasme të kokës, ndërkaq imam Ebu Jusufi u fal pas tij dhe nuk e përsëriti namazin, kurse imam Maliku i kishte thënë se nuk ka nevojë të merr abdest përsëri.
Imam Ahmedi ishte i mendimit se nxjerrja e gjakut prej pjesës së pasme të kokës dhe rrjedhja e gjakut prej hunde e prishin abdesin, por kur e pyetën: “Nëse prej imamit del gjak dhe ai nuk merr abdest, a do të falesh pas tij?” Ai u përgjigj: “Si mos të falem pas Malikut dhe Seid ibn Musejjibit?!”
Shafiu u fal afër varrit të Ebu Hanifes dhe nuk bëri kunut (lutje brenda namazit), në shenjë respekti ndaj tij, dhe tha: “Ndoshta jemi transferuar në medhhebin e irakianëve.”
Në librin “El-Bezazijje” të medhhebit Hanefij transmetohet prej imam Ebu Jusufit se ai e ka falur namazin e xhumasë pasi është larë në banjo. Ai doli imam në namaz dhe pas namazit njerëzit u shpërndanë. Mirëpo pas një kohe ai u lajmërua se në bunarin e banjos ishte një mi i ngordhur. Ai tha: “Atëherë do ta marrim mendimin e vëllezërve tanë në Medine: se uji kur arrinë sasinë dy pëllëmbë (kul-letejn) nuk fëlliqet.”11  
Kjo bëhet për shkak se këto çështje, dhe një sërë çështje tjera të ngjashme me këto, janë fleksibile dhe jo të prera, prandaj në të shumtën e rasteve të dy mundësitë janë të pranueshme, e nëse të dy mënyrat nuk janë të mundshme, atëherë edhe mënyra e qëlluar nuk është e caktuar prerë, ndërkaq ai që nuk ia qëllon, ka arsye, bile edhe shpërblim. Për këtë shkak dijetarët në këso raste njërin prej mendimeve e konsideronin të saktë, por njëkohësisht i konfirmonin edhe mendimet tjera. Ata shpesh thonë: “Ky mendim është më i preferuar, ky tjetri është mendimi i zgjedhur, e ky tjetri është më i dashur për mua.” Ose thonë: “Ne kemi arritur ta njohim vetëm këtë.” Kjo shpesh përmendet në librin El-Mebsut, librin Athar të Muhamed ibn Hasenit dhe fjalët e Shafiut, Zoti qoftë i kënaqur me të gjithë.12
Zoti qoftë i kënaqur me imam Malikun, sa dijetar i shkathtë që ka qenë. Sujutiju rrëfen: Harun Er-Reshidi e konsultoi imam Malikun që librin e tij “El-Muveta” ta varë në Qabe dhe mendimet e tij t’ua imponojë njerëzve. Por imam Maliku i tha: “Jo, kjo nuk bën, sepse shokët e Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve selem] kanë patur mendime të ndryshme në çështjet praktike (sekondare) dhe janë ndarë në vende të ndryshme, dhe çdo njëra që është vepruar është sunnet. Reshidi atëherë i tha: “Zoti të bekoftë, o Ebu Abdullah!!” I njëjti rrëfim tregohet të ketë ndodhur edhe me Mensurin.13
Për fund, këtë nuk e shkruaj si mbrojtje për librin “Garibu-l-ahkam”,dhe as që e përkrahi atë në të gjitha detajet që i ka shtruar, por e përkrahi metodologjinë e gjurmimit, komparacionit dhe selektimit të fjalëve. Muslimani duhet ta bëjë veten rob të argumentit dhe faktit. Për atë, çdo dispozitë e cila sipas tij ka argument të fortë, bindet në të dhe është i qetë shpirtërisht në një gjykim të tillë, ai duhet të veprojë sipas saj. Nuk ka pengesë që kjo dispozitë të jetë prej “dispozitave të çuditshme” (garibu-l-ahkam), dhe nuk duhet të frikësohet nëse dispozita e tillë përmban lehtësim për njerëzit, sepse feja jonë nuk ka ardhë me tjetër gjë, pos lehtësimit dhe mëshirës. Pejgamberi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] ka thënë: “Jam dërguar me fenë e pastër fleksibile…”14 Po ashtu, shokëve të vet u tha: “Lehtësoni e mos vështirësoni”15, “Ju jeni dërguar lehtësues, e nuk jeni dërguar vështirësues.”16
All-llahu i Madhërishëm thotë: “All-llahu me këtë dëshiron lehtësim për ju, e nuk dëshiron vështirësim për ju…” (El-Bekare: 185); “All-llahu dëshiron t’ju lehtësojë (dispozitat), e megjithatë njeriu është i paaftë (për t’u përballuar epsheve).” (En-Nisaë: 28); “All-llahu nuk dëshiron t’ju sjellë ndonjë vështirësi, por dëshiron t’ju pastrojë (prej mëkateve), t’ju plotësojë të mirën e Tij ndaj jush, e që t’i falënderoheni.” (El-Maide: 6)

Fusnotat:

1 Kjo ishte revistë e dijetarëve të universitetit të Az’harit.
2 Ibn Kajjimi në I’lamu-l-muveki’in ka përmendur një kapitull të shkëlqyeshëm mbi “Ndërrimin e fetvasë me ndërrimin e kohës”, i cili duhet konsultuar.
3 Këto thënie i ka përmendur Ibn Kajjimi në I’lamu-l-muveki’in 2\139, Botimi i Munirit.
4 Dijetari i shquar Ebu Zejd Ed-Debusi.
5 Shih hyrjen e librit Mukarenetu-l-medhahib të Shejh Sheltutit dhe Muhamed Sajisit.
6 Gjithsesi se është ashtu, polemizimet e tyre janë tolerancë dhe mëshirë, siç përmendet prej Omer ibn AbdulAzizit dhe Kasim ibn Muhamedi. Këtë e transmeton Ibn Abdu-l-Berri dhe të tjerë, sepse ata kanë qenë mostër e pasardhësve të tyre në tolerancë dhe respektin e mendimit të tjetrit, edhe pse njëri prej mendimeve nuk ka qenë i qëlluar. Shih librin tonë Es-sahvetu-l-Islamijje bejne-l-ihtilafi-l-meshruë ve et-teferruki-l-medhmum, fq.59 dhe më pas, botim i Daru-l-vefa ve es-sahve
7 Ibn Hazm El-Ihkam fi usuli-l-ahkam,6\883.
8 Prej librit El-Ihkam fi usuli-l-ahkam.
9 Shih El-Ihkam fi usuli-l-ahkam, fq.535
10 Shih Tefsiru Ibn Kethir 3\303, botimi i Halebijut.
11 Këto thënie i shkëputëm prej librit të Velijullah Ed-Dehlevijut Huxhxhetullah el-baliga 1\159.
12 Ed-Dehlevij,op.cit.145.
13 Ed-Dehlevij, op.cit., po ashtu shih librin tonë Es-Sahvetu-l-islamijje bejne-l-ihtilafi-l-meshruë ve et-teferruki-l-medhmum, fq.59 dhe më tutje, botimi I tretë, Daru-l-vefa ve es-sahve.
14 Transmeton Taberaniu në El-Muëxhemu-l-kebir (7715), e po ashtu gjendet edhe në Musned-in e Ahmedit.
15 Transmetojnë Buhariu dhe Muslimi prej hadithit të Enesit.
16 Transmetojnë Buhariu,Tirmidhiu dhe Nesaiu prej hadithit të Ebu Hurejres.
Shko te faqja: Fetva bashkëkohore>>>>>